Ana Şalter Nedir? Şalter Çeşitleri: Kam Şalter, Yük Ayırıcı ve Kompakt Şalter

Kısa cevap: Ana şalter, bir panonun veya makinenin bütün enerjisini tek noktadan kesen ve bakım sırasında tesisi şebekeden ayıran şalterdir; panonun girişinde, diğer tüm devrelerden önce yer alır. Şalter çeşitleri iki gruba ayrılır: yalnız açıp kapatanlar (ayırıcı, yük ayırıcı, kam/pako şalter) ve arızada kendiliğinden açanlar (otomat, kompakt şalter, motor koruma şalteri, kaçak akım şalteri).

Elektrik şalter çeşitleri arasındaki en sık hata, ana şalter olarak seçilen yük ayırıcının kısa devreye karşı da koruduğunu varsaymaktır. Aşağıda şalter tiplerinin farkı, yük şalterinin ne zaman yeterli olduğu, ürün etiketindeki AC-21/AC-22/AC-23 kullanım kategorisinin anlamı ve mağazadaki gerçek ürünlerden örnekler yer alıyor.

Ana Şalter Nedir, Panoda Nereye Konur?

Ana şalter, besleme kablosunun panoya girdiği noktaya bağlanır ve kapatıldığında panodaki bütün çıkışlar enerjisiz kalır. Görevi işletme sırasında açma-kapama ve bakımda güvenli ayırmadır; koruma görevi ancak seçilen tip bir devre kesiciyse vardır.

Uygulamada ana şalter üç biçimde kurulur: küçük ve orta güçte kilitlenebilir kam (pako) şalter veya yük ayırıcı, yüksek akımlı dağıtım panolarında kompakt şalter (MCCB), NH sigortalı dağıtımda ise sigortalı yük ayırıcı. Makinelerde makine elektrik donanımı standardı IEC 60204-1, ana şalterin (besleme ayırma cihazı) kapalı "0" konumunda kilitlenebilir olmasını ister; böylece bakım yapan kişi şalteri asma kilitle sabitleyebilir. Ana şalter aynı zamanda acil durum kesmesi için kullanılıyorsa kolu kırmızı ve sarı zemin üzerinde olur, aksi hâlde siyah veya gri kol tercih edilir.

Şalter Çeşitleri ve Farkları

Şalter tiplerini ayıran soru şudur: cihaz kısa devrede kendiliğinden açıyor mu? Açmıyorsa önüne veya arkasına mutlaka bir koruma elemanı (sigorta, otomat veya kompakt şalter) gerekir.

Tablodaki koruma elemanlarının ayrıntısı ayrı rehberlerde: otomat sigorta B-C-D eğrisi, kompakt şalter MCCB nedir, motor koruma şalteri ile termik röle farkı ve kaçak akım rölesi RCD nedir.

Yük Şalteri (Yük Ayırıcı) Nedir, Ayırıcıdan Farkı Ne?

Yük şalteri, nominal yük akımını güvenle açıp kapatabilen ve açık konumda ayırma şartlarını da sağlayan şalterdir. Ayırıcı ise yalnız akım akmıyorken açılmak için tasarlanır; yük altında açılırsa kontaklarda ark oluşur ve hem cihaz hem kullanan kişi zarar görebilir.

Yük ayırıcı kısa devre akımını kesemez, yalnız belirli bir süre taşıyabilir. Bu yüzden önünde uygun bir sigorta veya devre kesici bulunmalıdır. Sigortayı aynı gövdede isteyenler için sigortalı yük ayırıcılar vardır; NH sigortanın gG ve aM sınıfları bıçaklı NH sigorta gG-aM farkı yazısında anlatılıyor.

AC-21, AC-22, AC-23: Şalter Etiketindeki Kullanım Kategorisi

Şalter ve yük ayırıcılarda yazan amper değeri tek başına yeterli değildir; değerin hangi yük tipi için verildiğini kullanım kategorisi gösterir. Kategoriler IEC 60947-3'te tanımlanır ve aynı şalterin motor yükündeki akım değeri, rezistif yükteki değerinden düşük olabilir.

• AC-20: Yüksüz bağlama ve ayırma. Bu kategorideki cihaz yük altında açılmaz.
• AC-21: Rezistif yükler (ısıtıcı, rezistans), orta düzey aşırı yükler dahil.
• AC-22: Karma rezistif ve endüktif yükler, orta düzey aşırı yükler dahil. Dağıtım panosu ana şalterinin tipik kategorisidir.
• AC-23: Motor yükleri ve yüksek endüktif yükler. Motoru doğrudan anahtarlayan şalterde bakılması gereken değer budur.

Kategori kodunun sonundaki A harfi sık işletmeyi, B harfi seyrek işletmeyi (ör. yalnız bakımda açılan ana şalter) gösterir. Motorlu bir makinede ana şalter seçerken etiketteki AC-23 akımına veya kW değerine bakılmalıdır; yalnız AC-21 değerine göre seçilen şalter, motor kalkış akımında kontaklarını erken yıpratır.

Kam (Pako) Şalter Çeşitleri

Kam şalter ile pako şalter aynı ürün ailesidir: döner bir milin üzerindeki kamlar, kol çevrildikçe sırayla kontakları açıp kapatır. Çeşitleri konum düzenine göre adlandırılır.

Aç-kapa (0-1) şalterler ana şalter ve makine şalteri olarak kullanılır. Kutup değiştirici (1-0-2) şalter bir yükü iki kaynak arasında (ör. şebeke ve jeneratör) veya iki devre arasında aktarır. Kademe şalteri (0-1-2 veya 0-1-2-3) ısıtıcı ve fan kademelerinde kullanılır. Yıldız-üçgen şalter motoru elle yıldızda kaldırıp üçgene geçirir; yöntemin mantığı yıldız-üçgen yol verme yazısında var. Enversör şalter ise motorun dönüş yönünü değiştirir.

Pano kapağındaki 22 mm mandal şalterler de konum düzeni bakımından benzer olsa da yalnız kumanda devresi içindir ve IEC 60947-5-1 kapsamındadır; motor veya ana besleme akımını taşımaz.

Ana Şalter Kaç Amper Olmalı?

Ana şalterin akımı, panodaki yüklerin aynı anda çektiği toplam akımdan yüksek, besleme kablosunun taşıma kapasitesiyle ve önündeki korumayla uyumlu seçilir. Trifaze bir panoda yaklaşık akım I = P / (√3 × U × cosφ) ile bulunur; 400 V'ta her 1 kW rezistif yükte yaklaşık 1,45 A, motor yükünde ise güç faktörü ve verim nedeniyle yaklaşık 2 A eder.

1. Toplam kurulu güç ve aynı anda çalışacak yükler listelenir, hesaplanan akıma pay bırakılır.
2. Yükte motor varsa AC-23 değeri, yoksa AC-22 veya AC-21 değeri esas alınır.
3. Kutup sayısı kontrol edilir: trifaze yükte 3 kutup, nötrün de kesilmesi gerekiyorsa 4 kutup.
4. Kısa devre koruması yoksa şalterin önüne uygun sigorta veya devre kesici eklenir.
5. Montaj biçimi seçilir: pano önü, DIN ray veya kapı kilitlemeli kol; makinelerde 0 konumunda kilitlenebilirlik aranır.

Mağazadaki Şalter Çeşitlerinden Örnekler

Aşağıdaki ürünler mağazada aktif olarak satıştadır; özellikler ürün adından okunmuştur. Kullanım kategorisi ve kW değeri sipariş öncesinde ürün etiketinden veya ürün sayfasından doğrulanmalıdır.

Katalogdaki şalter markaları arasında Siemens, Schneider Electric, Pakosan, Opaş, Kraus Naimer ve Metop yer alır. Motor beslemesi için 10-16 amper motor koruma şalteri gibi ayar aralıklı modeller de aynı kategoridedir.

Siparişler 0-3 iş günü içinde kargoya teslim edilir. 15.000 TL üzeri siparişlerde kargo ücretsizdir, altındaki siparişlerde sabit 150 TL kargo ücreti uygulanır.

Sık Sorulan Sorular

Ana şalter ne işe yarar?

Panonun veya makinenin bütün enerjisini tek hamlede keser ve bakım sırasında tesisi şebekeden ayırır. Kompakt şalter olarak seçilmediyse kısa devre koruması yapmaz.

Şalter çeşitleri nelerdir?

Ayırıcı, yük ayırıcı, kam (pako) şalter, sigortalı yük ayırıcı, otomat sigorta, kompakt şalter, motor koruma şalteri ve kaçak akım koruma şalteri en yaygın şalter tipleridir. İlk üçü yalnız anahtarlama ve ayırma yapar, diğerleri arızada kendiliğinden açar.

Yük ayırıcı şalter kısa devreye karşı korur mu?

Korumaz. Kısa devre akımını yalnız kısa süre taşıyabilir; kesme işi önündeki sigorta veya devre kesiciye aittir. Sigortalı yük ayırıcıda bu görev gövdedeki sigortadadır.

Pako şalter ile kam şalter aynı şey mi?

Evet. Pako şalter, döner kollu kam şalterin sahada kullanılan adıdır; aç-kapa, kutup değiştirici, kademe, yıldız-üçgen ve enversör tipleri vardır.

Mandal şalter ana şalter yerine kullanılabilir mi?

Kullanılamaz. 22 mm mandal şalterler kumanda devresi elemanıdır; ana besleme akımını taşımak ve ayırma yapmak için tasarlanmaz.

İlgili Ürünler

Kam şalter, kompakt şalter, motor koruma şalteri ve kaçak akım şalterleri şalterler ve otomatlar kategorisinde; NH ve otomat sigortalar sigortalar kategorisinde; kontaktör, röle ve kumanda elemanları elektrik kumanda ve otomasyon kategorisinde yer alır. Ayırıcı ve yük ayırıcıların tanımları için IEC 60947-3 standart sayfası kaynak olarak incelenebilir.