RCD Nedir? Kaçak Akım Rölesi (KAKR) Nasıl Seçilir: 30 mA, 300 mA ve Tip AC/A/F/B

Kısa cevap: RCD (Residual Current Device), Türkçede kaçak akım rölesi veya KAKR (kaçak akım koruma rölesi) olarak bilinen koruma cihazıdır: faz ve nötr iletkenlerinden geçen akımların farkını ölçer, fark anma kaçak akımını (konut prizlerinde tipik olarak 30 mA) aşınca devreyi milisaniyeler içinde keser. RCD aşırı yük ve kısa devreye karşı korumaz; bunun için otomat sigorta veya iki korumayı birleştiren RCBO gerekir.

RCD elektrikte insanı elektrik çarpmasına, binayı da yalıtım hatasından doğan yangına karşı korur. Doğru seçim üç soruya bağlıdır: kaç mA, hangi tip (AC, A, F, B) ve kaç amper. Aşağıda bu seçim bir tabloyla, test butonu periyodu ve sık atma nedenleriyle birlikte anlatılıyor.

RCD Nedir, Nasıl Çalışır?

RCD'nin içinde faz ve nötr iletkenlerinin birlikte geçtiği halka biçiminde bir akım trafosu bulunur. Sağlam bir devrede giden ve dönen akım eşittir, trafoda manyetik alan oluşmaz. Akımın bir kısmı insan vücudu veya hasarlı yalıtım üzerinden toprağa kaçarsa denge bozulur, trafoda oluşan sinyal açma mekanizmasını tetikler ve cihaz devreyi keser.

Ön yüzdeki "T" test butonu bu dengesizliği yapay olarak oluşturan bir direnç devresidir. Butona basıldığında cihazın açması, mekanizmanın çalıştığını gösterir.

KAKR, RCCB ve RCBO Ne Demek?

Bu kısaltmaların hepsi kaçak akım koruması yapan cihazları anlatır; fark, aşırı akım korumasının olup olmamasıdır. KAKR, sahada kullanılan "kaçak akım koruma rölesi" ifadesinin kısaltmasıdır ve genellikle RCCB'yi kasteder.

RCCB yalnız kaçak akıma karşı korur ve IEC 61008-1 standardına göre üretilir. RCBO kaçak akım korumasıyla otomat sigortayı tek gövdede birleştirir ve IEC 61009-1 kapsamındadır. Mağazalarda aynı ürün "kaçak akım rölesi", "kaçak akım koruma şalteri" veya "kaçak akım koruma rölesi" adlarıyla satılabilir.

30 mA mı 300 mA mı?

30 mA insan hayatını korumak için, 300 mA ise yangın ve tesis koruması için seçilir. 30 mA, vücuttan geçen akımın tehlikeli kalp ritmi bozukluğuna yol açmadan kesilmesi hedeflenerek kullanılan yüksek hassasiyetli değerdir; prizli devreler, ıslak hacimler ve dış mekân devreleri bu grupta yer alır.

300 mA'lık cihaz genellikle bina veya pano girişine konur; yalıtım hatasının kablolarda ısınma ve yangın yaratmasını önler. Girişte 300 mA, çıkışlarda 30 mA kullanıldığında seçicilik için girişteki cihaz gecikmeli S tipi seçilir; aksi hâlde bir prizdeki kaçak bütün binanın enerjisini keser. 10 mA gibi daha hassas değerler özel ve sınırlı devreler içindir. Türkiye'de hangi devrede hangi değerin zorunlu olduğu iç tesis ve topraklama mevzuatıyla belirlenir; proje bazında yetkili elektrik mühendisinden teyit alınmalıdır.

Genel tip bir RCCB, IEC 61008-1'e göre anma kaçak akımında en geç 300 ms, bu değerin beş katında en geç 40 ms içinde açmalıdır. S tipi cihazlar ise anma kaçak akımında en az 130 ms bekler, en geç 500 ms içinde açar; seçiciliği sağlayan bu bilinçli gecikmedir.

Tip AC, A, F, B: Hangi Kaçak Akım Rölesi Tipi Seçilmeli?

Tip, cihazın hangi dalga biçimindeki kaçak akımı algılayabildiğini gösterir ve yükün türüne göre seçilir. Elektronik yüklerin arttığı yeni tesislerde birçok ülkede Tip AC yerine en az Tip A tercih edilir.

Seçimdeki kritik nokta düz DC kaçak akımdır: bu akım RCD'nin trafo çekirdeğini doyurarak Tip AC ve Tip A cihazları körleştirebilir, yani gerçek bir kaçakta açmayabilirler. Tip F ve Tip B cihazların gereksinimleri IEC 62423'te tanımlanır. Trifaze sürücülü makinelerde Tip B veya sürücü üreticisinin önerdiği tip kullanılır; sürücünün yapısı frekans invertörü nedir yazısında anlatılıyor.

Nominal Akım ve Kutup Sayısı Nasıl Seçilir?

RCCB'nin nominal akımı, önündeki veya arkasındaki otomat sigortanın akımına eşit ya da ondan büyük seçilir. RCCB'nin kendi aşırı akım koruması olmadığı için onu aşırı yükten koruyan eleman bu sigortadır; 40 A'lik bir RCCB'nin arkasında toplamı 40 A'yı aşabilecek çıkışlar varsa giriş bir 40 A veya daha küçük otomatla korunmalıdır.

Tek fazlı devrelerde 2 kutuplu (1F+N), üç fazlı ve nötrlü devrelerde 4 kutuplu (3F+N) cihaz kullanılır. Nötr iletkeni mutlaka RCD'nin içinden geçmeli, RCD çıkışında toprakla birleştirilmemeli ve başka bir RCD'nin devresiyle ortak kullanılmamalıdır. 4 kutuplu cihazlarda test butonu devresi bazı modellerde nötr klemensine bağlıdır; nötrsüz trifaze kullanımda üreticinin bağlantı şemasına bakılmalıdır. İletken renkleri için elektrik kablo renkleri yazısı incelenebilir.

Test Butonuna Ne Sıklıkla Basılmalı?

Test butonu düzenli aralıklarla denenmelidir; periyot cihaz etiketinde veya kılavuzda yazar ve çoğu üreticide ayda bir ile altı ayda bir arasındadır. Uzun süre hiç çalışmayan mekanizma sıkışabilir; test sırasında açmayan cihaz değiştirilmelidir.

Test butonu yalnız mekanizmanın çalıştığını gösterir, cihazın kaç mA'de ve kaç milisaniyede açtığını ölçmez. Açma akımı ve açma süresi, periyodik kontrollerde RCD test fonksiyonu olan bir tesisat test cihazıyla ölçülür.

Kaçak Akım Rölesi Sık Atıyorsa Ne Yapılır?

Sık atma çoğunlukla cihaz arızası değil, devredeki gerçek bir kaçağın veya birikmiş sızıntı akımının işaretidir. Bilgisayar, sürücü ve LED sürücü gibi filtreli cihazlar normal çalışırken bile toprağa küçük akım akıtır; bu akımlar toplanarak anma değerine yaklaşabilir. Yaygın tasarım kuralı, sürekli sızıntı akımının anma kaçak akımının yaklaşık %30'unu aşmamasıdır.

1. Atmanın ne zaman olduğu not edilir: belirli bir cihaz çalışınca mı, yağmurdan sonra mı, rastgele mi?
2. Çıkışlar tek tek kapatılarak hatalı devre bulunur.
3. Kaçak akım pens ampermetresiyle devrenin sızıntı akımı ölçülür.
4. Şüpheli devrede enerji kesilerek izolasyon direnci ölçülür; yöntem izolasyon direnci megger ölçümü yazısında.
5. Farklı devrelerin nötrlerinin karışıp karışmadığı ve RCD çıkışında nötr-toprak teması olup olmadığı kontrol edilir.

Sık atan RCD'yi daha yüksek mA değerli bir cihazla değiştirmek sorunu çözmez, yalnız korumayı ortadan kaldırır.

Mağazadaki Kaçak Akım Rölesi ve Ölçüm Ürünleri

Aşağıdaki ürünler mağazada aktif olarak satıştadır; özellikler ürün adından okunmuştur. Tip (AC, A, F, B) ürün adında yazmıyorsa sipariş öncesinde ürün sayfasından veya cihaz etiketinden doğrulanmalıdır.

Siparişler 0-3 iş günü içinde kargoya teslim edilir. 15.000 TL üzeri siparişlerde kargo ücretsizdir, altındaki siparişlerde sabit 150 TL kargo ücreti uygulanır.

Sık Sorulan Sorular

RCD nedir elektrik tesisatında?

Toprağa kaçan akımı algılayıp devreyi kesen kaçak akım koruma cihazıdır. Elektrik çarpmasına ve yalıtım hatasından doğan yangına karşı korur; sigortanın yerini almaz, onunla birlikte kullanılır.

KAKR nedir?

KAKR, kaçak akım koruma rölesinin kısaltmasıdır. Uluslararası literatürde RCD veya RCCB olarak geçer.

RCD 30 mA neden tercih edilir?

30 mA, insan vücudundan geçen kaçak akımın tehlikeli sonuçlar doğurmadan kesilmesini hedefleyen hassasiyettir. Bu yüzden prizli ve ıslak hacim devrelerinde kullanılır; 300 mA ise yangın koruması içindir.

Kaçak akım rölesi kısa devreye karşı korur mu?

RCCB korumaz; yalnız kaçak akımda açar. Kısa devre ve aşırı yük koruması için otomat sigorta gerekir. RCBO ise iki korumayı tek gövdede sunar.

Frekans invertörlü devrede hangi tip RCD kullanılır?

Trifaze invertörlerde düz DC kaçak akım oluşabildiği için Tip B veya invertör üreticisinin önerdiği tip seçilir. Tek fazlı inverterli cihazlarda Tip F yaygındır.

İlgili Ürünler

Kaçak akım koruma şalterleri ve otomatlar şalterler ve otomatlar kategorisinde, otomat sigortalar sigortalar kategorisinde yer alır. Kaçak akım rölesinin önüne konacak otomat için otomat sigorta B, C ve D eğrisi, panodaki diğer şalter tipleri için şalter çeşitleri rehberine bakılabilir. RCD tiplerinin teknik tanımları için Residual-current device (Wikipedia) maddesi kaynak olarak incelenebilir.